Grodno – Naumowicze (rejon Grodno, obwód Grodno – siedziba władz obwodu, do 1939 r. pow. Grodno – siedziba władz powiatowych, woj. białostockie).

W fortach Naumowicze pod Grodnem w początku lat dziewięćdziesiątych XX w. wzniesione zostało upamiętnienie w formie wyniosłego kamiennego krzyża i pamiątkowej tablicy, poświęcone mieszkańcom Grodna i powiatu grodzieńskiego rozstrzelanym przez Niemców podczas egzekucji dokonanych w latach 1941 - 1943. Na tablicy napis: „Błogosławieni którzy cierpią prześladowanie dla sprawiedliwości, albowiem do nich należy królestwo niebieskie. MT5.10”. Poniżej : „Przechodniu zatrzymaj się tu. Niech chwila zadumy i modlitwy będzie hołdem złożonym ofiarom i przestrogą dla przyszłych pokoleń”.

Spoczywają tu między innymi profesorowie Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Adama Mickiewicza w Grodnie, rozstrzelani przez Niemców 20 października 1942 r.: Franciszek Dańko – nauczyciel łaciny, Jan Kochanowski – biolog, Zygmunt Mrozowski – nauczyciel wychowania fizycznego, Józef Wanatowski – nauczyciel rysunku. Wszyscy zamordowani profesorowie byli znakomitymi pedagogami i wybitnymi działaczami społecznymi. Wnieśli oni wielki wkład w rozwój życia kulturalnego Grodna w okresie międzywojennym. Jan Kochanowski był założycielem ogrodu botanicznego i zwierzyńca (przekształconego w istniejący do dziś ogród zoologiczny), Józef Wanatowski był autorem szkiców i drzeworytów utrwalających piękno Ziemi Grodzieńskiej. Obaj wspomniani profesorowie byli też redaktorami krajoznawczo – przyrodniczego pisma „Niemen”. Na fortach w Naumowiczach pochowano też liczne ofiary egzekucji hitlerowskich dokonanych w lecie 1943 r., głównie przedstawicieli polskich warstw oświeconych z Grodna. Dokładna liczba ofiar zbrodni nie jest znana.

W dniu 1 września 2002 r., dzięki staraniom Stowarzyszenia Grodnian im. Elizy Orzeszkowej (z Warszawy), zostały odsłonięte i poświęcone trzy tablice upamiętniające ofiary egzekucji z lat 1941-1943. Tablice, ufundowane przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa stanowią obecnie element opisanego powyżej pomnika.

Treść napisu głównego jest dwujęzyczna – polska i białoruska: „Miejsce uświęcone krwią mieszkańców Grodna i okolic oraz Lipska n. Biebrzą zamordowanych przez hitlerowców w latach 1941-1944”. Obok ten sam napis w jęz. białoruskim.

Pierwsza z tablic poświęcona jest Polakom rozstrzelanym 20 X 1942 r.:

MIESZKAŃCY GRODNA I OKOLIC ZAMORDOWANI 20 PAŹDZIERNIKA 1942 R.:

MIECZYSŁAW ALBRECHT

STEFAN BARANOWSKI

WŁODZIMIERZ BIESKE

ALEKSANDER BRYZGIEL

JÓZEF BRYZGIEL

FRANCISZEK DAŃKO

MICHAŁ FERDUŁA

WŁADYSŁAW FERSTER

WINCENTY GIEDROJĆ

STANISŁAW JORCZYK

JAN KOCHANOWSKI

KAZIMIERZ KOZAKIEWICZ

JÓZEF MROCZKOWSKI

MICHAŁ PAWŁOWICZ

FRANCISZEK SAROSIEK

ROMAN SAWICKI

EDWARD SIELICKI

STANISŁAW SZOKALSKI

EUGENIUSZ ŚWITO

JÓZEF WANATOWSKI

MIECZYSŁAW ZAWADZKI

BOLESŁAW ŻURAKOWSKI

I INNI NN.

Środkowa tablica upamiętnia mieszkańców Lipska nad Biebrzą, rozstrzelanych w lipcu 1943 r. (wśród nich znajduje się Marianna Biernacka beatyfikowana przez Ojca Świętego Jana Pawła II):

MIESZKAŃCY LIPSKA N. BIEBRZĄ ZAMORDOWANI 13 LIPCA 1943 R.

BŁ. MARIANNA BIERNACKA

MARIA ARCIMOWICZ

LEONARDA ARCIMOWICZ

WINCENTY ARCIMOWICZ

FRANCISZEK ARCIMOWICZ

STANISŁAW BARTOSZEWICZ

WINCENTY BARTOSZEWICZ

FRANCISZKA BĄDZYŃSKA

ANNA BIAŁOUS

STANISŁAW BIERNACKI

STANISŁAW BUTKIEWICZ

ELŻBIETA CZARKOWSKA

ZOFIA CZOKAŁO

FRANCISZKA CZOKAŁO

ZOFIA FIŁON

JAN FIŁON

ANASTAZJA GRAMADZKA

BRONISŁAW KALISZ

REGINA KAMOZA

ZOFIA KMITA

WITOLD ŻUKOWSKI

PIOTR KWIATKOWSKI

STANISŁAW LICHACZEWSKI

ANASTAZJA MILEWSKA

LIDIA MILEWSKA

BOLESŁAW MILEWSKI

BRONISŁAWA NARCISZKO

KAROL NARCISZKO

JAROSŁAW OLCHOWSKI

EWA OMILIANOWICZ

ANNA PANASEWICZ

ELŻBIETA PANASEWICZ

KONSTANTY PAWŁOWSKI

JÓZEF PŁOŃSKI

STEFANIA ROSZKOWSKA

BRONISŁAW RUTKOWSKI

ALEKSANDER SAWANIEWSKI

FRANCISZEK SAWULEWSKI

JAN SKARADZIŃSKI

STANISŁAW SKARADZIŃSKI

JÓZEF SKOKOWSKI

WACŁAWA SZTUKOWSKA

ANTONI SZTUKOWSKI

JAN SZTUKOWSKI

JÓZEF SZTUKOWSKI

WŁADYSŁAW SZTUKOWSKI

JAN WALENTOWICZ

STANISŁAW WIERZBOŁOWICZ

FRANCISZEK ŻELAZOWSKI

ANTONI ŻURAWSKI

Trzecia tablica mówi o mieszkańcach Grodna, którzy zostali rozstrzelani przez Niemców w wielkiej egzekucji w lipcu 1943 r.:

MIESZKAŃCY GRODNA I OKOLIC ZAMORDOWANI 15 LIPCA 1943 R.

BECZKOWSKI Z RODZINĄ – 2 OSOBY

STANISŁAW BIAŁAS Z RODZINĄ – 3 OSOBY

LUDWIK BUCHALI Z RODZINĄ – 5 OSÓB

PIOTR CHOYNOWSKI Z RODZINĄ – 6 OSÓB

MACIEJ FIL Z RODZINĄ – 6 OSÓB

JANOWSKI Z RODZINĄ – 4 OSOBY

DIONIZY KLIMCZAK OFM

LUCJAN KRAJEWSKI Z RODZINĄ – 6 OSÓB

JULIAN LINK Z RODZINĄ – 4 OSOBY

JÓZEF ŁOZOWSKI Z RODZINĄ – 7 OSÓB

JAN MUSIAŁEK Z RODZINĄ – 4 OSOBY

SABINA NIEDŹWIEDZKA Z RODZINĄ – 2 OSOBY

WACŁAW PANCERZYŃSKI Z RODZINĄ – 3 OSOBY

JUSTYN SKOKOWSKI

JAN WASZCZUK Z RODZINĄ – 3 OSOBY

JÓZEF WIEWIÓRSKI Z RODZINĄ – 8 OSÓB

MICHAŁ WIŚNIEWSKI Z RODZINĄ – 7 OSÓB

WITKIEWICZ Z RODZINĄ – 3 OSOBY

KAZIMIERZ SZYPIŁŁO

I INNI NN.

Napisy memoratywne nie wymieniają zapewne wszystkich osób zamordowanych przez hitlerowców w fortach Naumowicze. Prawdopodobnie w Grodnie zamordowana została część spośród żołnierzy (i ich rodzin) z kompanii „Moczary” Nowogródzkiego Okręgu AK, aresztowanych podczas wsypy organizacyjnej w rejonie Ostryny, Skidla i Kamionki. Można przypuszczać, że forty w Naumowiczach były także w okresie powojennym miejscem tajemnych pochówków ofiar terroru NKWD.

[gallery ids="2019,2020,2021,2022,2023,2024,2025,2026,2027,2028,2029,2030"]

MAPA MIEJSC PAMIĘCI

Kontakt z nami