Grodno – Naumowicze (rejon Grodno, obwód Grodno – siedziba władz obwodu, do 1939 r. pow. Grodno – siedziba władz powiatowych, woj. białostockie).
W fortach Naumowicze pod Grodnem w początku lat dziewięćdziesiątych XX w. wzniesione zostało upamiętnienie w formie wyniosłego kamiennego krzyża i pamiątkowej tablicy, poświęcone mieszkańcom Grodna i powiatu grodzieńskiego rozstrzelanym przez Niemców podczas egzekucji dokonanych w latach 1941 – 1943. Na tablicy napis: „Błogosławieni którzy cierpią prześladowanie dla sprawiedliwości, albowiem do nich należy królestwo niebieskie. MT5.10”. Poniżej : „Przechodniu zatrzymaj się tu. Niech chwila zadumy i modlitwy będzie hołdem złożonym ofiarom i przestrogą dla przyszłych pokoleń”.
Spoczywają tu między innymi profesorowie Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Adama Mickiewicza w Grodnie, rozstrzelani przez Niemców 20 października 1942 r.: Franciszek Dańko – nauczyciel łaciny, Jan Kochanowski – biolog, Zygmunt Mrozowski – nauczyciel wychowania fizycznego, Józef Wanatowski – nauczyciel rysunku. Wszyscy zamordowani profesorowie byli znakomitymi pedagogami i wybitnymi działaczami społecznymi. Wnieśli oni wielki wkład w rozwój życia kulturalnego Grodna w okresie międzywojennym. Jan Kochanowski był założycielem ogrodu botanicznego i zwierzyńca (przekształconego w istniejący do dziś ogród zoologiczny), Józef Wanatowski był autorem szkiców i drzeworytów utrwalających piękno Ziemi Grodzieńskiej. Obaj wspomniani profesorowie byli też redaktorami krajoznawczo – przyrodniczego pisma „Niemen”. Na fortach w Naumowiczach pochowano też liczne ofiary egzekucji hitlerowskich dokonanych w lecie 1943 r., głównie przedstawicieli polskich warstw oświeconych z Grodna. Dokładna liczba ofiar zbrodni nie jest znana.
W dniu 1 września 2002 r., dzięki staraniom Stowarzyszenia Grodnian im. Elizy Orzeszkowej (z Warszawy), zostały odsłonięte i poświęcone trzy tablice upamiętniające ofiary egzekucji z lat 1941-1943. Tablice, ufundowane przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa stanowią obecnie element opisanego powyżej pomnika.
Treść napisu głównego jest dwujęzyczna – polska i białoruska: „Miejsce uświęcone krwią mieszkańców Grodna i okolic oraz Lipska n. Biebrzą zamordowanych przez hitlerowców w latach 1941-1944”. Obok ten sam napis w jęz. białoruskim.
Pierwsza z tablic poświęcona jest Polakom rozstrzelanym 20 X 1942 r.:
MIESZKAŃCY GRODNA I OKOLIC ZAMORDOWANI 20 PAŹDZIERNIKA 1942 R.:
MIECZYSŁAW ALBRECHT
STEFAN BARANOWSKI
WŁODZIMIERZ BIESKE
ALEKSANDER BRYZGIEL
JÓZEF BRYZGIEL
FRANCISZEK DAŃKO
MICHAŁ FERDUŁA
WŁADYSŁAW FERSTER
WINCENTY GIEDROJĆ
STANISŁAW JORCZYK
JAN KOCHANOWSKI
KAZIMIERZ KOZAKIEWICZ
JÓZEF MROCZKOWSKI
MICHAŁ PAWŁOWICZ
FRANCISZEK SAROSIEK
ROMAN SAWICKI
EDWARD SIELICKI
STANISŁAW SZOKALSKI
EUGENIUSZ ŚWITO
JÓZEF WANATOWSKI
MIECZYSŁAW ZAWADZKI
BOLESŁAW ŻURAKOWSKI
I INNI NN.
Środkowa tablica upamiętnia mieszkańców Lipska nad Biebrzą, rozstrzelanych w lipcu 1943 r. (wśród nich znajduje się Marianna Biernacka beatyfikowana przez Ojca Świętego Jana Pawła II):
MIESZKAŃCY LIPSKA N. BIEBRZĄ ZAMORDOWANI 13 LIPCA 1943 R.
BŁ. MARIANNA BIERNACKA
MARIA ARCIMOWICZ
LEONARDA ARCIMOWICZ
WINCENTY ARCIMOWICZ
FRANCISZEK ARCIMOWICZ
STANISŁAW BARTOSZEWICZ
WINCENTY BARTOSZEWICZ
FRANCISZKA BĄDZYŃSKA
ANNA BIAŁOUS
STANISŁAW BIERNACKI
STANISŁAW BUTKIEWICZ
ELŻBIETA CZARKOWSKA
ZOFIA CZOKAŁO
FRANCISZKA CZOKAŁO
ZOFIA FIŁON
JAN FIŁON
ANASTAZJA GRAMADZKA
BRONISŁAW KALISZ
REGINA KAMOZA
ZOFIA KMITA
- WITOLD ŻUKOWSKI
PIOTR KWIATKOWSKI
STANISŁAW LICHACZEWSKI
ANASTAZJA MILEWSKA
LIDIA MILEWSKA
BOLESŁAW MILEWSKI
BRONISŁAWA NARCISZKO
KAROL NARCISZKO
JAROSŁAW OLCHOWSKI
EWA OMILIANOWICZ
ANNA PANASEWICZ
ELŻBIETA PANASEWICZ
KONSTANTY PAWŁOWSKI
- JÓZEF PŁOŃSKI
STEFANIA ROSZKOWSKA
- BRONISŁAW RUTKOWSKI
ALEKSANDER SAWANIEWSKI
FRANCISZEK SAWULEWSKI
JAN SKARADZIŃSKI
STANISŁAW SKARADZIŃSKI
JÓZEF SKOKOWSKI
WACŁAWA SZTUKOWSKA
ANTONI SZTUKOWSKI
JAN SZTUKOWSKI
JÓZEF SZTUKOWSKI
WŁADYSŁAW SZTUKOWSKI
JAN WALENTOWICZ
STANISŁAW WIERZBOŁOWICZ
FRANCISZEK ŻELAZOWSKI
ANTONI ŻURAWSKI
Trzecia tablica mówi o mieszkańcach Grodna, którzy zostali rozstrzelani przez Niemców w wielkiej egzekucji w lipcu 1943 r.:
MIESZKAŃCY GRODNA I OKOLIC ZAMORDOWANI 15 LIPCA 1943 R.
BECZKOWSKI Z RODZINĄ – 2 OSOBY
STANISŁAW BIAŁAS Z RODZINĄ – 3 OSOBY
LUDWIK BUCHALI Z RODZINĄ – 5 OSÓB
PIOTR CHOYNOWSKI Z RODZINĄ – 6 OSÓB
MACIEJ FIL Z RODZINĄ – 6 OSÓB
JANOWSKI Z RODZINĄ – 4 OSOBY
- DIONIZY KLIMCZAK OFM
LUCJAN KRAJEWSKI Z RODZINĄ – 6 OSÓB
JULIAN LINK Z RODZINĄ – 4 OSOBY
JÓZEF ŁOZOWSKI Z RODZINĄ – 7 OSÓB
JAN MUSIAŁEK Z RODZINĄ – 4 OSOBY
SABINA NIEDŹWIEDZKA Z RODZINĄ – 2 OSOBY
WACŁAW PANCERZYŃSKI Z RODZINĄ – 3 OSOBY
- JUSTYN SKOKOWSKI
JAN WASZCZUK Z RODZINĄ – 3 OSOBY
JÓZEF WIEWIÓRSKI Z RODZINĄ – 8 OSÓB
MICHAŁ WIŚNIEWSKI Z RODZINĄ – 7 OSÓB
WITKIEWICZ Z RODZINĄ – 3 OSOBY
- KAZIMIERZ SZYPIŁŁO
I INNI NN.
Napisy memoratywne nie wymieniają zapewne wszystkich osób zamordowanych przez hitlerowców w fortach Naumowicze. Prawdopodobnie w Grodnie zamordowana została część spośród żołnierzy (i ich rodzin) z kompanii „Moczary” Nowogródzkiego Okręgu AK, aresztowanych podczas wsypy organizacyjnej w rejonie Ostryny, Skidla i Kamionki. Można przypuszczać, że forty w Naumowiczach były także w okresie powojennym miejscem tajemnych pochówków ofiar terroru NKWD.
